Deze zomer bracht ik voor het eerst leemstuc aan op een echte wand. Niet op een proefplaat in de werkplaats, maar in een slaapkamer onder een schuin dak. Ik werk toe naar volledig biobased klussen, en leem is een materiaal waar ik al langer naartoe wilde. Hier lees je hoe het ging, inclusief de dingen die ik de volgende keer anders doe.
Waarom leem
Leem is een van de oudste bouwmaterialen die er zijn, en tegelijk een van de weinige die je vrijwel eindeloos opnieuw kunt gebruiken. Je maakt het aan met water, je brengt het aan, en haal je het er ooit weer af, dan kun je het met water opnieuw aanmaken. Er komt geen cement of kunsthars aan te pas.
Wat het interessant maakt voor een slaapkamer is de vochtregulatie. Leem neemt vocht uit de lucht op als het vochtig is en geeft het weer af als het droger wordt. Een slaapkamer is precies de ruimte waar dat telt, want je ademt daar acht uur per nacht vocht de kamer in. Daarbij is leem dampopen, dus de wand kan ademen in plaats van vocht op te sluiten achter een dichte laag.
De voorbereiding
De wand die ik onder handen nam was een gestucte en geverfde muur onder een schuin dak. Voordat er iets van leem aan te pas kwam heb ik de ondergrond gecontroleerd, schoongemaakt en losse delen weggehaald. Zit er nog stof of iets los op, dan komt dat vroeg of laat terug als een scheur of een losliggende plek.
Daarna ging er een hechtprimer op die geschikt is voor leem. Dat is een stap die je niet kunt overslaan. Leem bindt niet chemisch aan de ondergrond zoals gips of cement dat doen, het moet zich mechanisch vastzetten. De primer laat een korrelige laag achter waar de leem zich in kan verankeren. Breng je leem rechtstreeks op een gladde, dichte geverfde muur aan, dan heeft het materiaal simpelweg niets om zich aan vast te houden.
Vervolgens alles afplakken. Plafond, kozijnen, aansluitende wanden en de hele vloer. Leem is smeuig en het spat, en het is een stuk prettiger om achteraf tape los te trekken dan om druppels van een vloerbedekking te schrapen.
Leem aanmaken
De leem komt als droge mortel in een zak. Die meng je met water in een kuip, met een elektrische menger. Het klinkt eenvoudig, en dat is het ook, maar de verhouding luistert nauw. Te nat en de leem zakt van je troffel en gaat op de wand door. Te droog en je krijgt het niet uitgesmeerd.
Het aanbrengen
Leem gedraagt zich anders dan gips of cementgebonden stuc. Het bindt niet chemisch af, het droogt gewoon. Dat betekent dat je geen klok boven je hoofd hebt hangen: je kunt langer doorwerken, en een plek die niet mooi geworden is kun je opnieuw aanpakken door hem licht te bevochtigen. Voor een eerste keer is dat een geruststelling.
Tegelijk vraagt leem meer gevoel. Het is zwaarder en korreliger dan gips, en je moet het echt op de wand drukken in plaats van eroverheen strijken. Dat aandrukken is precies wat de hechting op de primer doet werken.
De hele basis leemlaag kon er in één keer op, omdat de laagdikte hier met maximaal 9 mm dun blijft. Ga je dikker, dan moet je in meerdere lagen werken en elke laag eerst laten drogen. Dat scheelt dagen. In totaal ben ik twee dagen bezig geweest: de eerste dag voorbereiden en primeren, de tweede dag de leem aanbrengen.
Geen werkdagen van 8 uur overigens. deze leem wand zat er denk ik in max 1 uur helemaal in (dunne laag zonder opruimen)
Zo zag de wand eruit toen ik klaar was. Nog donker en duidelijk vochtig, met een lichte structuur waarin je de beweging van de troffel terugziet. Dat vind ik juist de charme van leem. Een gipswand is vlak en anoniem, een leemwand heeft diepte en verandert met het licht dat erop valt.
Een week later
Leem bindt niet chemisch af, het geeft simpelweg zijn water af aan de lucht. Dat betekent dat de wand die je oplevert nog niet de wand is die je uiteindelijk krijgt. Hieronder dezelfde muur, precies een week na het aanbrengen.
Het verschil is groot. De kleur is flink lichter geworden en warmer van toon, en de vlekkerigheid van het drogen is er helemaal uit. Wat blijft is de structuur. Als je klant na een dag komt kijken, laat dan vooral zien dat dit nog gaat veranderen, want een verse leemwand geeft een verkeerd beeld van hoe hij opdroogt.
Hoe lang het drogen precies duurt hangt af van de laagdikte en van hoe goed je kunt ventileren. Gewoon lucht laten circuleren werkt het best. Forceren met een kachel of een blower is af te raden, want dan droogt het oppervlak sneller dan de laag eronder en krijg je krimpscheurtjes.
Afwerking
Wat je op de foto’s hierboven ziet is de basislaag. Daar ging eind augustus nog een afwerklaag overheen: Tierrafino Duro in de kleur antraciet, een fijne leemfinish met de kleur in het materiaal zelf.
Die afwerklaag liep anders dan gepland. De finish hechtte slecht op de basislaag, er ontstonden luchtbellen die ik allemaal heb moeten openmaken en bijvullen, en het resultaat is nog niet zoals ik het wil hebben. Dat verhaal heb ik apart opgeschreven, inclusief de foto’s en wat ik vermoed dat de oorzaak is: de leemfinish hechtte niet.
Wat ik meeneem naar het volgende project
- Ruim de tijd nemen voor de ondergrond en de hechtprimer. Alles wat je daar overslaat kom je later tegen.
- De mortel na het mengen echt laten rusten en daarna opnieuw doormengen.
- Meer aandrukken en minder strijken. Leem wil in de ondergrond geduwd worden.
- Bij de oplevering uitleggen dat de kleur nog een week lang opklaart.
Dit was mijn eerste leemwand en zeker niet mijn laatste. Voor mij is het een concrete stap richting het doel om volledig biobased te werken, met materialen die goed zijn voor het binnenklimaat en die je aan het eind van hun leven gewoon terug kunt geven aan de grond.
Zelf leem in huis overwegen?
Leem is niet voor elke wand en elke situatie de juiste keuze. Wil je weten of het bij jouw woning past, neem dan gerust contact op. Ik denk graag mee over de materialen die bij jouw huis horen.